6 chiếc mũ tư duy

"6 chiếc mũ tư duy” là một công cụ trợ giúp tư duy được TS. Edward de Bono phát kiến năm 1980 và giới thiệu trong cuốn “6 Thinking Hats” năm 1985. Đây là một phương pháp hiệu quả, giúp bạn đánh giá sự việc từ nhiều góc nhìn để đưa ra quyết định tốt hơn.

TS. Edward de BonoTS. Edward de Bono
Nhờ vậy, bạn sẽ hiểu rõ hơn mọi ngóc ngách của sự việc, nhận diện được những nguy cơ và cơ hội mà bình thường bạn có thể không chú ý đến. Nếu đánh giá một vấn đề bằng phương pháp “6 chiếc mũ tư duy”, bạn có thể giải quyết nó dựa trên tất cả các góc nhìn đã đề cập. Bạn sẽ kết hợp được cả tham vọng, kỹ năng thực hành, sự nhạy cảm, sáng tạo và khả năng lập kế hoạch dự phòng tốt trong việc ra quyết định và hoạch định. Điều đặc biệt là sẽ tránh được những xung đột lớn trong khi nhiều người tranh luận về một vấn đề nào đó. Phương pháp này có thể áp dụng riêng cho một cá nhân hoặc cho cả một nhóm thảo luận.
Cuốn sách của Edward de Bono đã được dịch ra tiếng ViệtCuốn sách của Edward de Bono đã được dịch ra tiếng Việt

Phương pháp này đã được phát triển và giảng dạy ở nhiều nơi trên thế giới. Nhiều tổ chức lớn như là IBM, Federal Express, Brtish Airways, Pepsi, Polaroid, Prudential, Dupont, …cũng dùng phương pháp này.

Đặc điểm của 6 chiếc mũ

6 chiếc mũ tư duy6 chiếc mũ tư duy

Mũ trắng - Objective

Mang hình ảnh của một tờ giấy trắng, thông tin, dữ liệu. Khi chúng ta tưởng tượng đang đội chiếc mũ trắng, chúng ta chỉ cần suy nghĩ về các thông tin, dữ kiện liên quan đến vấn đề đang cần giải quyết, tập trung trên thông tin rút ra được, các dẫn liệu cứ liệu và những thứ cần thiết, làm sao để nhận được chúng. Khi đội “Mũ trắng”, bạn sẽ đánh giá vấn đề một cách khách quan, dựa trên những dữ kiện có sẵn. Hãy nghiên cứu thông tin bạn có để tìm ra câu trả lời cho những điều bạn còn thắc mắc.
Mũ trắngMũ trắng

Một số câu hỏi có thể sử dụng:

  • Chúng ta có những thông tin gì về vấn đề này?

  • Chúng ta cần có những thông tin nào liên quan đến vấn đề đang xét?

  • Chúng ta thiếu mất những thông tin, dữ kiện nào?

Mũ đỏ - Intuitive

Mang hình ảnh của lửa đang cháy trong lò, con tim, dòng máu nóng, sự ấm áp. Khi tưởng tượng đang đội chiếc mũ đỏ, chúng ta chỉ cần đưa ra các cảm giác, cảm xúc, trực giác, những ý kiến không có chứng minh hay giải thích, lí lẽ của mình về vấn đề đang giải quyết. Chỉ đưa ra các điều bộc phát đó, không cần giải thích. Khi đội “Mũ đỏ”, bạn sẽ đánh giá vấn đề dựa trên trực giác và cảm xúc. Hãy cố gắng đoán biết cảm xúc của người khác thông qua những phản ứng của họ và cố gắng hiểu được những phản ứng tự nhiên của những người không hiểu rõ lập luận của bạn.
Mũ đỏMũ đỏ

Một số câu hỏi có thể sử dụng:

  • Cảm giác của tôi ngay lúc này là gì?

  • Trực giác của tôi mách bảo điều gì về vấn đề này?

  • Tôi thích hay không thích vấn đề này?

Mũ đen - Negative

Mang hình ảnh của đêm tối, đất bùn. Người đội mũ đen sẽ liên tưởng đến các điểm yếu, các lỗi, sự bất hợp lý, sự thất bại, sự phản đối, trần trừ, thái đội bi quan. Vai trò của chiếc mũ đen là giúp chỉ ra những điểm yếu trong quá trình suy nghĩ của chúng ta. Chiếc mũ đen để dùng cho “sự thận trọng”, nó chỉ ra các lỗi, các điểm cần lưu ý, các mặt yếu kém, bất lợi của vấn đề hay dự án đang tranh cãi. Chiếc mũ đen đóng vai trò hết sức quan trọng, nó đảm bảo cho dự án của chúng ta tránh được các rủi ro, nó ngăn chúng ta làm điều sai, bất hợp pháp hay nguy hiểm. Khi đội “Mũ đen”, bạn cần đánh giá vấn đề theo góc nhìn tiêu cực, cẩn trọng và e dè. Hãy cố gắng đoán trước những nguyên nhân có thể khiến ý tưởng và cách giải quyết vấn đề không đạt hiệu quả như mong đợi. Nhìn nhận sự việc theo cách này sẽ giúp bạn loại bỏ những điểm yếu trong một kế hoạch hoặc cách thức tiến hành công việc, điều chỉnh cách giải quyết vấn đề hoặc chuẩn bị kế hoạch dự phòng cho những vấn đề có thể nảy sinh ngoài dự kiến.
Mũ đenMũ đen

Nhiều người thành đạt đã quen với việc suy nghĩ một cách lạc quan. Do vậy, họ có thể sẽ không dự kiến hết được những vấn đề có thể phát sinh nên không có sự chuẩn bị chu đáo. Phương pháp tư duy “Mũ đen” sẽ giúp họ tránh được điều này.

Một số câu hỏi có thể sử dụng:

  • Những rắc rối, nguy hiểm nào có thể xảy ra?

  • Những khó khăn nào có thể phát sinh khi tiến hành làm điều này?

  • Những nguy cơ nào đang tiềm ẩn?

Mũ vàng - Positive

Mang hình ảnh của ánh nắng mặt trời, sự lạc quan, các giá trị, các lợi ích. Khi tưởng tượng đang đội chiếc mũ vàng, bạn sẽ đưa ra các ý kiến lạc quan, có logic, các mặt tích cực, các lợi ích của vấn đề, mức độ khả thi của dự án. Khi đội “Mũ vàng”, bạn sẽ suy nghĩ một cách tích cực. Sự lạc quan sẽ giúp bạn thấy hết được những lợi ích và cơ hội mà quyết định của bạn mang lại. Cách tư duy “Mũ vàng” giúp bạn có thêm nghị lực để tiếp tục công việc khi bạn gặp nhiều khó khăn, trở ngại.
Mũ vàngMũ vàng

Một số câu hỏi có thể sử dụng:

  • Những lợi ích khi chúng ta tiến hành dự án này là gì?

  • Đâu là mặt tích cực của vấn đề này?

  • Liệu vấn đề này có khả năng thực hiện được không?

Mũ xanh lá cây - Creative

Hãy liên tưởng đến cây cỏ xanh tươi, sự nảy mầm, sự đâm chồi, sự phát triển. Chiếc mũ xanh lá cây tượng trưng cho sự sinh sôi, sáng tạo. Trong giai đoạn đội mũ này, chúng ta sẽ đưa ra các giải pháp, ý tưởng cho vấn đề đang thảo luận. Lối tư duy tự do và cởi mở khi đội “Mũ xanh” sẽ giúp bạn tìm ra những giải pháp sáng tạo để giải quyết vấn đề.
Mũ xanh lá câyMũ xanh lá cây

Một số câu hỏi có thể sử dụng:

  • Có những cách thức khác để thực hiện điều này không?

  • Chúng ta có thể làm gì khác trong trường hợp này?

  • Những lợi ích khi chúng ta tiến hành dự án này là gì?

  • Đâu là mặt tích cực của vấn đề này?

Mũ xanh dương - Process

Hãy nhìn bầu trời xanh lồng lộng bằng con mắt bao quát. Chiếc mũ xanh dương sẽ có chức năng giống như nhạc trưởng, nó sẽ tổ chức các chiếc mũ khác - tổ chức tư duy. Mũ xanh dương sẽ kiểm soát tiến trình tư duy. Đây là chiếc mũ của người chủ tọa để kiểm soát tiến trình cuộc họp. Khi gặp khó khăn do bế tắc về ý tưởng, chủ tọa có thể linh hoạt điều chỉnh cách tư duy của mọi người dự họp sang hướng “Mũ xanh lá cây”. Còn khi cần lập kế hoạch dự phòng, chủ tọa sẽ yêu cầu mọi người tư duy theo cách “Mũ đen”.
Mũ xanh dươngMũ xanh dương

Một số câu hỏi có thể sử dụng:

  • Xác định trọng tâm và mục đích thảo luận cho nhóm: Chúng ta ngồi ở đây để làm gì? Chúng ta cần tư duy về điều gì? Mục tiêu cuối cùng là gì?

Sắp xếp trình tự cho các chiếc nón trong suốt buổi thảo luận.

Cuối cùng, tập hợp mọi ý kiến, tóm tắt, kết luận và ra kế hoạch.

  • Chúng ta đã đạt được gì qua buổi thảo luận?

  • Chúng ta có thể bắt đầu hành động chưa?

  • Chúng ta có cần thêm thời gian và thông tin để giải quyết vấn đề này?

Nguyên tắc: Hãy lần lượt “đội” 6 chiếc mũ để đánh giá vấn đề. Mỗi lần đội mũ tức là bạn lại chuyển sang một cách tư duy mới. Nếu bạn chủ trì thảo luận thì luôn đảm bảo: “Tại một thời điểm nhất định, mọi người phải đội mũ cùng màu”.

Chú ý: Nếu áp dụng cho cá nhân bạn thì bạn chính là chủ toạ của chính mình nhé! Phương pháp này sẽ không có tác dụng với những ai có sức ỳ lớn trong tư duy vì dù đội mũ mầu nào vẫn cứ tư duy theo một lối có sẵn! 6 chiếc mũ tạo ra những cặp mũ đối lập nhau:
Trắng - Đỏ: Mũ trắng mang tính lý trí, mũ đỏ mang tính cảm xúc. Đây là hai phương diện đối lập tác động đến quá trình ra quyết định của con người.
Đen - Vàng: Mũ đen mang tính bi quan, mũ vàng mang tính lạc quan. Đây là hai đặc trưng tâm lý đối lập tác động đến quá trình ra quyết định của con người.
Xanh lá cây - Xanh dương: Mũ xanh lá mang tính phân tán, mũ xanh dương mang tính điều phối. Đây là hai phương diện đối lập tác động đến quá trình ra quyết định của con người.

Ứng dụng phương pháp “6 chiếc mũ tư duy” để làm gì?

  • Kích thích suy nghĩ song song.
  • Kích thích suy nghĩ toàn diện.
  • Tách riêng cá tính (như là bản ngã, các thành kiến …) và chất lượng.
  • Đào tạo về sáng tạo, điều phối cuộc họp, quản lý cuộc họp.
  • Tăng năng suất làm việc và trao đổi trong nhóm.
  • Cải tiến sản phẩm và quá trình quản lý dự án.
  • Phát triển tư duy phân tích, và ra quyết định.

Một cách tiến hành phương pháp “6 chiếc mũ tư duy”

Mọi người trong nhóm làm việc sẽ cùng tham gia góp ý — tùy theo tính chất cuả ý đó mà người đó (hay người trưởng nhóm) sẽ đề nghị đội mũ màu gì. Người trưỏng nhóm sẽ lần lược chia thời gian tập trung ý cho mỗi mũ màu… Tuy nhiên, một số trường hợp đặc biệt nếu cần bất kì thành viên nào cũng có thể đề nghị góp thêm ý vào cho 1 mũ màu nào đó (tuy vậy phải giữ đủ thời lượng cho mỗi mũ màu).
![Một trình tự áp dụng “6 chiếc mũ”](https://i.bigschool.vn/w/72d8e2/640/News/images/2018/04/Screen_Shot_2018-04-10_at_11.27.03_SA/Mot-trinh-tu-ap-dung-6-chiec-mu.png “Một trình tự áp dụng “6 chiếc mũ””)Một trình tự áp dụng “6 chiếc mũ”

Bước 1 (Mũ trắng): Tất cả các ý kiến nào chỉ chứa sự thật, bằng chứng, hay dữ kiện, thông tin. Đội mũ này có nghiã là “hãy cởi bỏ mọi thành kiến, mọi tranh cãi, cởi bỏ mọi dự định và hãy nhìn vào cơ sở dữ liệu”.

Bước 2 (Mũ xanh lá cây): Tạo ra các ý kiến làm sao để giải quyết. Các sáng tạo, các cách thức khác nhau, các kế hoạch, các sự thay đổi.

Bước 3:

  • Đánh giá các giá trị cuả các ý kiến trong mũ xanh lá cây.
  • Dùng mũ vàng để viết ra danh mục các lợi ích.

Mũ vàng: Tại sao vài ý kiến sẽ chạy tốt và tại sao nó mang lại lợi ích? Ở đây cũng có thể dùng về các kết quả cuả các hành động được đề xuất hay các đề án. Nó còn dùng để tìm ra những vật hay hiệu quả có giá trị cuả những gì đã xảy ra.

  • Dùng mũ đen để viết các đánh giá và các lưu ý.

Mũ đen có giá trị nhất. Dùng để chỉ ra tại sao các đề nghị hay ý kiến không thích hợp (hay không hoạt động được) cùng với các dữ kiện, với kinh nghiệm sẵn có, với hệ thống đang hoạt động, hoặc với chế độ đang được theo. Mũ đen lúc nào cũng phải tính đến sự hợp lý.

Bước 4 (Mũ đỏ): Viết các phản ứng, trực giác tự nhiên và các cảm giác.

Mũ đỏ cho phép người suy nghĩ đặt xuống các trực cảm mà không cần bào chữa.

Bước 5 (Mũ xanh da trời): Tổng kết và kết thúc buổi làm việc

Mũ xanh da trời là sự nhìn lại các bước trên hoặc là quá trình điều khiển. Nó sẽ không nhìn đến đối tượng mà là nghĩ về đối tượng (thí dụ như ý kiến “đội cho tôi cái mũ xanh lá cây, tôi cảm giác rằng có thể làm được nhiều hơn về cái mũ xanh này”).

Lưu ý: các bước trên không hoàn toàn nhất thiết phải theo đúng thứ tự như nêu trên mà ở nhiều trường hợp nên chỉnh lại theo thứ tự như sau: Trắng -> Đỏ -> Đen -> Vàng -> Xanh lá cây -> Xanh da trời.
Để bước đầu biết cách áp dụng phương pháp, chúng ta thử xem một thí dụ

Thí dụ trao đổi vấn đề “Học sinh nói chuyện trong lớp”

Dùng phương pháp 6 chiếc mũ để cho các học sinh nhìn vào vấn đề ở các góc cạnh khác nhau. Có thể dùng 6 phấn màu khác nhau để ra hiệu (thay cho mũ). Học sinh chủ động cho ý kiến và giáo viên sẽ điều khiển toàn buổi qua các bước như sau:

1. Mũ trắng: Các sự kiện

  • Các học sinh nói chuyện trong khi cô giáo đang nói.

  • Có sự ồn ào làm cho các học sinh khác bị xao lãng hoặc không nghe đươc cô giáo nói gì.

  • Học sinh không biết làm gì sau khi cô giáo đã hướng dẫn cách thức.

  • Nhiều học sinh bực mình hay không muốn học nữa.

2. Mũ đỏ: cảm tính

  • Cô giáo cảm giác bị xúc phạm.

  • Các học sinh nản chí vì không nghe được hướng dẫn của cô và ý kiến phát biểu của các bạn.

  • Người nói chuyện trong lớp được vui vẻ trò chuyện.
    Nói chuyện tự do trong lớpNói chuyện tự do trong lớp

3. Mũ đen: Các mặt tiêu cực

  • Lãng phí thì giờ.

  • Buổi học bị làm tổn thương.

  • Nhiều người bị xúc phạm rằng những người nghe không bất cần đến những gì được nói.

  • Mất trật tự trong lớp.

4. Mũ vàng: Các mặt tích cực cuả tình trạng được kiểm nghiệm

  • Mọi người được nói những gì họ nghĩ.

  • Có thể vui thú.

  • Mọi người không phải đợi tới lượt cuả mình để nói nên sẽ không bị quên cái gì mình muốn nói.

  • Không chỉ những học sinh giỏi mới được nói.

5. Mũ xanh lá cây: Những cách giải quyết đến từ cách nhìn vấn đề theo trên

  • Cô giáo sẽ nhận thức hơn về “thời lượng” mà cô nói.

  • Cô giáo sẽ cố gắng tác động qua lại (để ý cho phép nhiều đối tượng tham gia) với nhiều học sinh không chỉ với các học sinh khá, giỏi.

  • Học sinh sẽ phải làm việc để không phải phát biểu linh tinh. Học sinh sẽ tự hỏi: "Điều muốn nói có liên hệ đến bài học hay không?” và “Có cần để chia sẻ ý kiến với các bạn khác hay không?”. Sẽ cần thêm bàn thảo làm sao học sinh vượt qua khó khăn này!

  • Học sinh sẽ suy nghĩ rằng có nên phá giờ dạy và sự học cuả người khác hay không?

  • Sẽ giữ bản tường trình này lại làm tài liệu sau này xem xét có tiến bộ hay không?

6. Mũ xanh da trời: tổng kết những thứ đạt được

  • Cô giáo rút kinh nghiệm rằng cần phải giới hạn thời gian dùng để nói.

  • Cô giáo cần tham gia bàn luận với tất cả học sinh và cần phải ưu tiên hơn đến những học sinh ít khi tham gia phát biểu hay là các học sinh chỉ thụ động im lặng chờ được gọi trả lời.

  • Cô giáo cần để học sinh có thời gian suy nghĩ trước khi họ tham gia vào bàn luận. Thì giờ cho học sinh suy nghĩ trong buổi học quan trọng rất cần thiết.

  • Học sinh hiểu rằng “nói chuyện làm ồn trong lớp” sẽ làm cho các học sinh khác bị ảnh hưởng và bực mình.

  • Học sinh hiểu rằng chỉ cần cười giỡn trong một tí thì cũng đủ phá hỏng giờ dạy của cô và sự học cuả người khác.

  • Học sinh ý thức rằng nói bất kì lúc nào mình muốn là hành động thiếu kỷ luật với chính những giá trị kiến thức cuả bản thân.

  • Học sinh và giáo viên cần xem lại đề tài này để kiểm xem có tiến bộ hay không.

Chúng ta thấy rằng, với kỹ thuật 6 chiếc mũ tư duy, mọi người sẽ cùng tập trung giải quyết vấn đề từ cùng một góc nhìn do đó sẽ không xảy ra xung đột do những quan điểm khác nhau. Ngoài ra, một vấn đề sẽ được xem xét từ nhiều khía cạnh trước khi được quyết định, điều này sẽ giúp chúng ta có các quyết định hiệu quả và đúng đắn.

Hy vọng các thầy cô sẽ nắm vững và phát huy tác dụng của phương pháp “6 chiếc mũ tư duy” trong giáo dục cũng như trong cuộc sống.
Xem PDF